Een avond met Jos Vos in boekhandel De Reyghere: over klassieke Japanse literatuur, vrouwen en rock & roll

Als kind wilde Jos Vos later schrijver of rockster in een one-man-show worden. Oorspronkelijk had hij geen bijzondere interesse in Japan. Hij studeerde Germaanse talen. Tijdens een studiejaar in Engeland leerde hij echter een Japanse vrouw kennen, die zijn echtgenote zou worden. Na enkele jaren te hebben gewoond en gewerkt in Japan, keerde hij terug naar Engeland om Japans te studeren aan de universiteit van Oxford. Omdat Jos Vos al een zekere beheersing van de (moderne) Japanse taal had, mocht hij meteen starten in het derde jaar op voorwaarde dat hij via zelfstudie de grammatica van de oude Japanse taal zou leren. Die opgave was voor Jos Vos de aanleiding om zich te verdiepen in de klassieke Japanse literatuur. Het werd uiteindelijk zijn rock & roll. Jos Vos is namelijk dé man die de klassieke Japanse literatuur importeert naar het Nederlandstalige leeslandschap. Vooralsnog heeft hij dat podium quasi alleen voor zichzelf. Luk Van Haute is de andere grote Nederlandstalige vertaler van Japanse literatuur, maar die richt zich vooral op de moderne literatuur.

Door het importeren van de Japanse klassieken pleit Jos Vos mee voor vrouwelijke auteurs. In de Nederlandstalige literatuur worden als “de klassieken” meestal mannelijke auteurs genoemd. Maar voor de Japanse literatuur gaat het vooral over vrouwelijke auteurs. Dat terwijl Japan momenteel onderaan bengelt op de wereldranglijst van gendergelijkheid. Een interessante tegenstelling.

Een van de klassieke meesterwerken is Het verhaal van Genji geschreven door Murasaki Shikibu (973 – c. 1014/1025), een elfde-eeuwse hofdame. Genji is de zoon van de keizer en houdt er meerdere maîtresses op na (de Japanse adel was destijds polygaam). Het boek is in feite een spottende roman over het leven van een playboy aan het keizerlijke hof. Het boek had niet altijd haar huidige mythische status. Lange tijd werd het beschouwd als "adellijke chicklit”. Mannen lazen eerder De val van de Taira, een veertiende-eeuws oorlogsepos over de strijd tussen twee machtige samoerai-clans, een werk dat Jos Vos ook naar het Nederlands heeft vertaald.

Murasaki Shikibu was een tijdgenoot van Sei Shōnagon (966–1017/1025), een andere hofdame en klassieke oer-auteur. Laatstgenoemde schreef Het hoofdkussenboek, dat net zoals De kunst van het nietsdoen een essaybundel is. Met haar fijngevoelige beschrijving, en opnieuw met de nodige spot, geeft Sei Shōnagon een unieke inkijk in het Japanse hofleven van destijds, een gesloten wereld waarin poëzie, de liefde en gevoel voor ritueel de toon aangeven.

De Japanse poëzie wordt door buitenstaanders vaak verkeerd begrepen. Er werd aan het hof namelijk niet alleen in het Japans gedicht, maar ook veel in het Chinees, dat een status had vergelijkbaar met het Latijn in onze streken. Bovendien is de poëzie niet beperkt tot de Japanse dichtvorm “haiku” die wij vandaag kennen. Dichten was een adellijke salonsport ten tijde van Murasaki Shikibu en Sei Shōnagon. Men deed het bijna altijd in groep. Zo ontstond het “kettingdichten”. Het openingsgedicht van een kettinggedicht werd “hokku” genoemd, en neemt de haiku-vorm aan van 5-7-5 lettergrepen. De afzonderlijke haiku is pas veel later ontstaan wanneer men het kettingdichten beu werd. Het canon van de Japanse poëzie heeft Jos Vos ook voor ons vertaald en voorzien van rijke annotatie in Verzamelde haiku's van Matsuo Basho (1644-1694) en Een mandje aarde van Yosa Buson (1716-1784).

Wat mij persoonlijk erg aantrekt tot klassieke Japanse literatuur is haar minimalistische karakter. Het tempo is vrij traag en er is weinig sensatie. Er is veel sfeerschepping en subtiliteit. Er wordt veel aandacht besteed aan het ogenschijnlijk gewone. Voor mij biedt klassieke Japanse literatuur een heerlijk contrast met onze gejaagde en bombastische hedendaagse maatschappij. Een adempauze. Die kwaliteiten komen uiteraard alleen tot haar recht in een meesterlijke vertaling, en de vertalingen van Jos Vos zijn dat zeker.

Als je zelf kennis wil maken met de klassieke Japanse literatuur, kan ik het werk van Jos Vos dus zeer warm aanbevelen. Als je meer wil weten over de auteur, kan je zijn eigen essaybundel Het voetkussenboek lezen, waarin hij, geïnspireerd door Het hoofdkussenboek, een boeiende inkijk geeft in zijn eigen leven.

Als je vooral zelf aan het schrijven wil gaan, kan je op zaterdag 21 juni om 14.00 uur afzakken naar boekhandel De Reyghere voor een workshop haiku-schrijven met Lotte Dodion! Inschrijven kan nog steeds via onderstaande knop.

Foto Jos Vos: Chris Vanhouts