Een fantasierijke zoektocht vol heimwee naar ‘thuis’ . Bart Moeyaert: Atman!

Bart Moeyaert schreef in opdracht van de Amsterdamse Nationale Opera, de Nederlandse Reisopera en Opera Zuid het libretto voor de opera Atman!

Zijn teksten liet hij al eerder door muziek begeleiden en inspireren, onder andere door Stravinsky en Joseph Haydn. Een topper was de muzikale vertelling Morris, oorspronkelijk met Martine Tanghe (+) als verteller, op muziek van Koen Brandt, gebracht door de muzikanten van Oxalys.

Maar met Atman! schreef hij voor het eerst een operalibretto voor de componist Leonard Evers.

De opera, ging van start in december 2025 in Nederland en gaat op rondreis, ook in Vlaanderen.

Atman! verscheen ook in boekvorm, met illustraties van Mark Janssen.

Atman, of ‘At’, 9 jaar, haalt een brood, maar hij is op de terugweg naar huis, naar zijn vader Jan en zijn ‘beest’, zijn kat, het noorden kwijt.

Ik wist op een keer

de weg niet meer.(…)

Teruggaan naar de bakker helpt niet:

Maar waar, o waar

was de bakkerij?(…)

En:

Hoeveel stappen blijft een brood warm?’

Op de zoektocht naar zijn huis, zijn ‘thuis’, een gekend thema in Moeyaerts werk, groeit Atmans fantasie.

Hij vraagt de weg aan een man, die veel te gehaast is om te antwoorden.

Plien, een vrouw met een heel eigen taaltje, neemt hem mee naar haar schip met zeventien piraten; hij rukt zich los, wordt eventjes ‘batman’ zoals zijn vader het soms wil, gaat kopje-onder in zee, bedenkt wat hem overkomt, in de mooie ritmiek van Moeyaert:

‘(…) Wanneer weet je: mijn adem is op?

Wanneer zwem je de lucht tegemoet?

Heeft stilte de kleur van de nacht?
Kun je ruiken hoe diep het er is

en hoor je jezelf als je lacht-

of is er alleen maar gesis?

Hij wordt teruggegooid, valt in een woud door twijgen en takken en landt op een bedje van mos. Angst en heimwee sturen zijn gedachten naar zijn vader, naar zijn kat, zijn thuis.

Het boswezen met de onpersoonlijke naam ‘Hem’ bevestigt in ruil voor een half brood:

Thuis is uniek en enig.

Je leest er WELCOME op de mat.
Je strooit er hagelslag op toast.

Daar staan je warme bed en bad.

Maar dappere Atman geeft niet toe. Hij klemt het brood steviger onder zijn arm, want: zoals de zee van de vissen is, is het woud van het wild,

en van

het lawaai en de stilte,

het licht van de vuurvlieg

en het lied van de fee.

Dus schiet Atman weer omhoog, wordt opnieuw opgevangen door Plien en haar zeventien piraten, die wel een jongetje op het menu willen… maar die hem tenslotte weer aan wal brengen.

De heimwee naar ‘thuis’ blijft en overheerst:

Heimwee is geen kwaaltje.
Mijn hele lijf deed pijn,

en wilde ik genezen,

was thuis het medicijn.

De weg vindt hij tenslotte, dank zij een meisje dat een plattegrond te voorschijn haalt.

En: De rode deur ging open.

Daar stond mijn papa dan

Met op zijn arm de kat.(…)

Bart Moeyaert bleef in dit libretto trouw aan zichzelf: zijn rijke, mooie en toch lichtvoetige taal, zijn zangrijke ritmiek, zijn filosofische bedenkingen op maat van zijn personage, en vooral, vooral: het thema: de zoektocht (en heimwee) naar ‘thuis‘.

At of Atman kan hand in hand op weg gaan met Deef, het fantasierijke jongetje uit Die dag (eveneens van 2025) van Joke Van Leeuwen (en voorheen ook al ontmoet in Toen ik (2017). Ook Deef moet een omweg maken, maar noodgedwongen dan wel, vanwege een gat- van archeologen- in de weg. Hij vindt de weg naar zijn school niet terug en net als Atman komt hij op nieuwe plekken terecht, waar hij nieuwe mensen ontmoet. Een uitgebreider verhaal dan Atman!, teveel voor een operalibretto, maar evengoed een wervelende tocht vol fantasie, associaties en sprekende illustraties van Joke Van Leeuwen zelf.

In Atman! volgen de mooie, originele illustraties van Mark Janssen de fantasie van Atman en van Bart Moeyaert. Zij maken het verhaal des te meer tot een verrassend, fantasierijk lees- en voorleesboek. Acht- negenjarigen kunnen er zichzelf in herkennen, de voorlezer zal herinneringen sprokkelen.

Dat Bart Moeyaert een allround auteur is, is met dit operalibretto nog maar eens bewezen.

Nu nog uitkijken naar de opera zelf!

In boekenvriendschap, Jet

Wie meer over het werk van Bart Moeyaert wil lezen, zie

in het jaarboek van de VWS 2023:

Jet Marchau: ‘Schrijven is natuurkunde zonder formules’^[i]: Bart Moeyaert. Impressies van een overdonderde lezer. In: JAARWERK MMXXIII, p.93-115

En bij de viering van Bart Moeyaert als laureaat van de VWS in 2024:

Jet Marchau: Een eerbetoon aan een allround auteur: laudatio, in JAARWERK MMXXIV van de VWS.