Moederliefde

Jeroen Brouwers was 41 jaar oud toen hij Bezonken rood schreef. Hij bevindt zich, zoals hij het zelf beschrijft, in de helft van het tweede bedrijf van zijn leven, voor de pauze. Brouwers is op dat moment een emotioneel ontspoorde volwassene. Rusteloos, altijd onderweg, nergens thuis. Zijn leven is escapisme en roes.

Het verhaal begint wanneer zijn moeder overlijdt. Haar dood dwingt hem terug naar een verleden dat voor hem schijnbaar al lang begraven was. Schrijvend komt het opnieuw tot leven.

Brouwers werd in 1940 geboren in Batavia, in Nederlands-Indië, het huidige Jakarta. Na de Japanse inval bracht hij een deel van zijn kleuterjaren, tussen 1943 en 1945, door in gevangenschap.

In Bezonken rood keert hij terug naar het Japanse kamp Tjideng. De kracht van die herinneringen zit in het perspectief: Brouwers vertelt wat de kleuter ziet, zonder groter kader en zonder oordeel. Er is alleen wat er gebeurt. Een terugkerend beeld is de kinderkaravaan. Jonge kinderen worden op onvoorspelbare tijdstippen bij hun uitzinnig huilende moeders weggehaald. Soms voor meerdere dagen, zonder te weten of ze elkaar ooit zullen terugzien. Ook het ‘kikkeren’ keert terug: Gevangenen die soms urenlang in de brandende zon moesten rondspringen en kwaken als kikkers. Sommigen vielen ter plaatse dood. Wanneer de kleine Brouwers zelf op blote voeten, onder het oog van kampbewakers, stokstijf in de brandende zon moet blijven staan terwijl zijn moeder voor zijn ogen wordt afgeranseld, wordt het bijna ondraaglijk om verder te lezen.

Maar tussen al die gruwel zit ook een vreemd soort speelse onbezonnenheid. Terugkijkend, en bijna met schaamte, beschrijft Brouwers hoe hij midden in een kapotte wereld ook gewoon deed wat kleuters horen te doen. Hij was een zelfzuchtig, energiek en stoer baasje dat met een veel te grote tropenhoed op avontuur trok door het kamp. Als lezer zou je deze kleuter willen vastnemen en bevrijden uit het kamp, hem zeggen dat alles goed komt, dat betere tijden komen.

Maar het is zijn verhaal en zijn verhaal is perfect zoals het is.

De echte rode draad van Bezonken rood is echter niet het strafkamp, maar de verstoorde relatie met zijn moeder. Geleidelijk aan, bijna onopgemerkt, toont Brouwers hoe hij ophoudt een vrolijke kleuter te zijn. Uiteindelijk beetje per beetje sterft de veilige band met zijn moeder. Liefde voor haar slaat om in haat, omdat zijn moeder niet kan niet doen wat moeders zouden moeten doen, beschermen, altijd.

Ze overleven het kamp, maar iets tussen hen overleeft het niet.

Die breuk krijgt hij ook als volwassene nooit meer hersteld. Zoals Brouwers het zelf omschrijft: ‘Op een bepaald moment zijn we verkeerd verbonden geraakt.’ Achter de volwassen stem, vol haat, rancune en verwijten aan de vrouw die hem het leven gaf, blijft een andere stem hoorbaar. Die van het kind dat ooit zijn moeder kwijtraakte en haar nooit helemaal terugvond.

Bezonken rood heeft mij ongemeen hard geraakt. Niet alleen als verhaal over een Japans interneringskamp, maar als verhaal over wat er gebeurt wanneer de persoon bij wie een kind veilig hoort te zijn, die veiligheid niet langer kan bieden.

Dit is een boek voor iedereen die zijn moeder is verloren, vroeg of laat, onderweg