De nieuwe canon

BOEKEN DIE BLIJVEN Een canon van de Nederlandse literatuur in context

In 2015 stelde KANTL, de Koninklijke Academie voor Taal en Letteren, in opdracht van de Vlaamse overheid en met de steun van Literatuur Vlaanderen, voor het eerst een literaire canon samen. De canon bestond uit 50 klassiekers uit de Nederlands literatuur en zou ieder 5 jaar herbekeken worden.

Criteria voor de keuze van auteurs en werken waren::

• De auteur moest overleden zijn
• Het werk moest minstens 25 jaar geleden gepubliceerd zijn
• Per auteur werd slecht 1 boek opgenomen
• De taal moest oorspronkelijk Nederlands zijn.

Bij het verschijnen van de tweede editie in 2020, fulmineerde prof.dr Vanessa Joosen in Knack ( 10 oktober 2020) tegen het feit dat Kantl geen jeugdliteratuur in de canon opnam.

Ook egodocumenten, zoals dagboeken, werden geweerd.

De uitbreiding kwam er in derde editie (2025). Bij de Canoncommissie, onder voorzitterschap van Erik Vlaminck, vinden we naast literatuurdeskundigen, academici en auteurs nu onder meer historici en een kinderboekenspecialist. Kinderliteratuur, egodocumenten (dagboeken), essays, kregen hun recht. Voor de kinderliteratuur is dit AMG Schmidt met Pluk van de Petteflet en Anne Franck met Het Achterhuis.

Opnieuw verschenen er 50 auteurs en titels + 1, onder de oorspronkelijke voorwaarden. De keuze van de gekozen werken en auteurs kan voer voor discussie zijn, uiteraard. Daarom die +1: op de website literairecanon.be kan je suggesties doen voor een ‘blinde vlek’ , ‘het boek dat volgens jou in de canon zou moeten komen’ schrijft Kantl voorzitter Lut Missinne in het voorwoord.

Ze besluit met ‘Luister naar het gezang van deze 50+1 vogels, bedachtzaam of brutaal, uit een ver verleden of van dichter bij ons(…).’

Die woorden leiden meteen tot een eerste plezier: bladeren in deze imposante uitgave (285 blz.) in een overzichtelijke een aantrekkelijke vormgeving van Steven Theunis en Martijn Dentant, Armée de Verre Bookdesign. De fantasierijke illustraties van Iris Van Robays worden geleid door de ‘vogels’ waar Lut Missinne naar verwees. Op p. 277-278 en 279 komen ze in een verklarende vogellijst samen en geven ze aan ieder aangehaald werk een prachtige originele en persoonlijke toets.

De interessante, overzichtelijke en heel leesbare inleiding op de 50 auteurs en werken start in de vroege ME (Van vertelling tot handschrift) en volgt de evolutie in de daaropvolgende eeuwen, telkens met een veelzeggende titel, tot 1992. Het overzicht besluit met Literatuur in crisis over de huidige toestand en de aandacht van de beleidsverantwoordelijken voor de ontlezing. Oorzaak daarvan is het toenemende belang van nieuwe media. Het besluit is voorzichtig hoopvol:

Literatuur leeft: niet altijd zoals in het verleden en niet altijd zoals wij het zouden wensen. Haar identiteit en haar waarde staan ter discussie , maar ligt daarin niet juist haar roeping?

Na de inleiding volgen de 50 auteurs in context, zoals de titel van het boek belooft. Het voorgestelde werk wordt kort en helder gesitueerd: titel, auteur, datering, genre, thema, zie voorbeeld van het eerste werk, Hadewijch.

Daarop volgen voor ieder werk een aantal pagina’s met verschillende rubrieken. De titels zijn aangepast aan het werk en de auteur. Een voorbeeld: Virginie Loveling met het werk Een revolverschot:

-De literaire landkaart Loverlings Gent[JM1]

-Waarom kruipt Een revolverschot een eeuw later nog altijd onder je huid?

-Twee zussen, één man

-Tussen de regels. De ‘zotte’ vrouw

-Wat aan het schot voorafgaat

-Onder het stof vandaan: verminkt en herontdekt (over de manier waarop de roman werd overgeleverd)

-Over de auteur

-In de voetsporen van…De gothic novel en het naturalisme.

Bij andere auteurs worden dat bijvoorbeeld ook :

-Achter de pen ( Was Hadewijch Heilwich?,

-Verboden woorden ( Taboe en censuur in de klas: Madoc Van de vos Reynaerde),

-Onder de loep (Spreekwoorden in Sinnepoppen : Roemer en Anna Visscher)

-De eerste keer (Verstaanbare poëzie: Herman de Coninck),

-De taal van…(Voor fijnproevers: Guido Gezelle)

-Van papier naar podium: (Annes verhaal blijft inspireren, Anne Franck) ,

-De taal van ..(Pluk van de Petteflet als voorleesboek. A.M.G Schmidt)

De rubrieken worden afgewisseld met diverse foto’s en een fragment uit het aangehaalde werk- vertaald naar het hedendaags Nederlands indien nodig.

Na de voorstelling van de werken volgen: de verklarende vogellijst, de bibliografie, de beeldverantwoording, auteursindex en de auteurs van de teksten. Vollediger kan moeilijk.

Kortom: deze derde, heel leesbare canon is voor mij veel meer dan een coffee table book. Boeken die blijven kan een breed publiek bekoren, zowel geïnteresseerde leken als literatuurminnaars én het is gesneden koek voor het onderwijs.

In boeken- (en canon-) vriendschap, Jet Marchau