Tot in de cynische kern:'Dulce et decorum est pro patria mori'
Mijn grootvader maakte de Eerste Wereldoorlog mee als soldaat in De Westhoek. De verhalen van het thuisfront in Brugge heb ik via mijn moeder, zijn dochter, gehoord, bij hem bleef het stil.
Mijn vader maakte de tweede wereldoorlog mee als reserve-officier, en als politieke gevangene. De verhalen van het thuisfront heb ik, het na-oorlogse kind, via mijn moeder en mijn oudere broers gehoord. En via wederzijdse brieven in hun nalatenschap. Nooit uit zijn mond. Aan zijn nachtmerries had alleen mijn moeder deel.
In de loopgraven, op de soldatenkerkhoven, onder meer op Tyne Cot Cemetery in Passendale, Lijssenthoek in Poperinge, aan de Menenpoort in Ieper, bij het treurend ouderpaar van Käthe Kollwitz op het Duitse soldatenkerkhof in Vladslo, en vooral in het In Flanders Fields museum, kreeg ik een wake-up over de Eerste Wereldoorlog, maar ik bleef een beschamend toerist.
Tot Aline Sax, gevierd en bekroond auteur en historica in Negentien Negentien dat ‘toerismegevoel’ doorprikte.
Twee verhaallijnen doorkruisen de roman. De Britse Henry Bennett keert in 1919 terug naar het front in Ieper, waar hij als soldaat, een tiener nog, in de loopgraven en op het slagveld de onmenselijke toestanden overleefde.
De terugkeer in 1919 gaat gepaard met hevige herinneringen,: waanvoorstellingen en nachtmerries, gedetailleerd uitgeschreven in afzonderlijke hoofdstukken op het tweede vlak (1917).
Ook overdag overvallen die traumatische herinneringen hem, al dan niet bewust, aan de slagvelden, de regen, de zuigende modder die vele van zijn kameraden en hun paarden opslorpt, de granaten, de kraters, de dug ups, de angst, paniek en toch de onzinnige plicht om doorzetten. Tot aan de verwoestende slag in ‘Passchendaele’ in 1917 waarna hij gerepatrieerd wordt. Aan verwerken is hij niet toe. En al zeker niet wanneer een vluchtig bezoek aan zijn ouders op onbegrip stuit.
Daarbij heerst ook een alleroverheersend schuldgevoel, waarvan de oorzaak pas op het einde van de roman (414 blz.) echt duidelijk wordt.
De Britse toeristen, die in het hotel verblijven, en het respectloze gedrag van sommigen, ergeren hem mateloos overdag. Maar hij ontmoet er ook anderen, die op zoek zijn naar het graf van hun man, broer, vriend. Door hun aandacht, medeleven in zoverre mogelijk, en liefde groeit gaandeweg zijn wil om te overleven.
Het verwerken heeft een kans, als Bennett- eerder een begenadigd tekenaar, beeldhouwer en letterkapper, zijn schetsboek weer ter hand neemt en zijn herinneringen beetje bij beetje op papier kan zetten. Zijn tekeningen en schetsen worden opgemerkt door Sir Reginald Blomfield van de Imperial War Graves Commission. Na enige aarzeling neemt hij het aanbod van de Commission aan. De verwerking kan beginnen.
Aline Sax heeft me als buitengewoon goed gedocumenteerde historica en geroutineerd auteur diep en hard geraakt. Niet alleen door het indringende relaas van een belevende ik-persoon op het slagveld, maar ook vanuit zijn traumatische terugkeer na 2 jaar.
Henry Bennett heeft me genadeloos meegevoerd in de waanzin van de oorlog. Telkens wanneer je denkt, erger kan het niet, zuigt die waanzin je opnieuw mee. Wegkijken kun je niet. Negentien Negentien (de titel verwijst onder andere naar zijn terugkeer in 1919 laat je niet los.
Ik ben lange tijd stil blijven zitten met het gesloten boek op mijn schoot, heb aan mijn grootvader en vader gedacht, aan hun niet uitgesproken verhalen, waarvan Aline Sax misschien ook een tipje van hun sluier heeft gelicht. Op een magistrale manier.
Dank je wel, Aline.
In boekenvriendschap, Jet
