Wat laten we achter als we er niet meer zijn?
‘Hij is er zo erg niet meer dat elke lege minuut met deze afwezigheid gevuld is’
Deze ene zin raakt aan de essentie van wat Georgi Gospodinov in De dood en de tuinman onderzoekt. De auteur vertelt over laatste maanden van zijn terminaal zieke vader, maar raakt tegelijk thema’s aan zoals afscheid, herinnering, afkomst en de vraag wat er van iemand overblijft wanneer hij er niet meer is.
Wanneer Gospodinovs vader ongeneeslijk ziek blijkt, neemt hij hem in huis. Hij begeleidt zijn vader tijdens zijn laatste levensmaanden en legt ondertussen herinneringen, uitspraken en kleine dagelijkse gebeurtenissen vast. Zo ontstaat een persoonlijk portret van een vader wie het lot niet zo goed gezind was. Zijn leven kent armoede, ontslag en mislukte plannen. Toch is het vat altijd halfvol en zoekt de man zijn vlucht in straffe - al dan niet waargebeurde - verhalen en kan hij relativeren als de beste. Met zijn mantra ‘Niets aan de hand’ weet hij moeilijke kwesties te bezweren, ook wanneer zijn lichaam hem langzaam in de steek laat.
Ook bezit hij één bijzondere gave: hij kan van elk stukje grond een tuin maken. Waar hij zijn gevoelens moeilijk in woorden uitdrukt, doet hij dat via de tuin. De wederzijdse liefde is onvoorwaardelijk en gul. En wanneer de tuinman sterft, blijft de tuin groeien.
Om niet verzwolgen te raken in absolute radeloosheid van verdriet houdt de auteur het hele boek vast aan zowel de woorden van zijn vader ‘Niets aan de hand’ als aan het beeld van de tuin die voortleeft.
Gospodinov schrijft fragmentarisch en beweegt voortdurend tussen het heden en herinneringen aan vroeger. Die vorm is bijzonder passend: verdriet verloopt immers ook niet chronologisch. Herinneringen dienen zich onverwacht aan, het verleden dringt zich op in de kleine details. De discontinue structuur weerspiegelt hoe hulpeloos hij zich voelt in een situatie waarvan de uitkomst al vaststaat, terwijl hij de weg ernaartoe niet kent. Dit verlies gaat voor de auteur niet alleen om het verdwijnen van een vader of persoon. Met een ouder verliest hij een levende getuige van zijn eigen oorsprong, van een levensfase die hij zich niet meer kan herinneren. Zo verliest hij een stuk van het verhaal waaraan hij zelf begonnen is, en gaat hij op zoek naar een nieuwe manier om te aarden.
De auteur aarzelt niet om de harde en intieme realiteit van een sterfbed te tonen: een onverschrokken, realistische confrontatie met ziekte en dood. Tegelijk wisselt hij de zwaarte van ziekte en dood af met de verhalen van zijn vader. Die verhalen vormen een soort reddingsboei: ze brengen humor en lucht en houden de vader levendig. Dit maakt het boek kwetsbaar, zonder dat het sentimenteel wordt.
De stijl is poëtisch en filosofisch, maar wordt nooit zweverig. Gospodinov probeert het sterven niet mooier te maken dan het is, maar laat ruimte voor tederheid, humor relativering.
De dood en de tuinman roept associaties op met de bekende parabel De tuinman en de dood, waarin de mens probeert aan het onvermijdelijke - de dood - te ontsnappen. Bij Gospodinov ligt het accent echter anders: de vader vlucht niet voor de dood. Hij ondergaat het onvermijdelijke lot met dezelfde nuchterheid waarmee hij in zijn leven zoveel heeft gerelativeerd: ‘Niets aan de hand.’ Een belangrijke levensles.
De dood en de tuinman is geen boek dat de dood probeert uit te leggen of te verzachten. Het laat vooral zien hoe iemand blijft voortbestaan in verhalen, herinneringen en wat hij heeft achtergelaten.
En misschien is dit wel de vraag die Gospodinov bij de lezer achterlaat: wat laten wij achter wanneer wij er niet meer zijn?
